Mesterolon (proviron) a psychika: nastrój, agresja, sen

Mesterolon często nazywany jest lekiem „na samopoczucie i libido”. Co z tego potwierdzają badania, a co pozostaje jedynie plotką? Redakcja przeanalizowała, jak androgeny wpływają na mózg, co wiadomo o mesterolonie i depresji, czy grozi on agresją oraz jak androgeny zmieniają sen.

Androgeny a mózg: podstawowe mechanizmy

Receptory androgenowe występują w wielu obszarach mózgu, m.in. w ciele migdałowatym, podwzgórzu i hipokampie — strukturach odpowiedzialnych za emocje, motywację, pamięć i regulację snu. Dlatego zmiany tła hormonalnego w naturalny sposób odbijają się na stanie psychicznym.

Część działania testosteronu w mózgu realizuje się po jego przekształceniu w estradiol. Badania z kontrolowanym tłumieniem hormonów płciowych u mężczyzn wykazały, że estrogeny odgrywają istotną rolę, zwłaszcza w regulacji libido (Finkelstein et al., 2013).

Mesterolon to pochodna dihydrotestosteronu, która nie ulega aromatyzacji. Działa wyłącznie przez receptor androgenowy. W środowisku sportowym bywa stosowany właśnie dla „androgennego” samopoczucia: poczucia energii, pewności siebie, podwyższonego libido. Jednak te subiektywne odczucia są słabo zbadane w kontrolowanych badaniach.

Redakcja rozpatruje trzy aspekty stanu psychicznego — nastrój, agresję i sen — osobno, ponieważ dowody dotyczące każdego z nich różnią się jakością.

Nastrój: od prób medycznych do ryzyka odstawienia

Historycznie mesterolon przyciągał uwagę psychiatrów. W latach 70. i 80. XX wieku badano go w niewielkich pracach klinicznych jako możliwy środek w stanach depresyjnych u mężczyzn. Wyniki były niejednoznaczne i lek nigdy nie stał się standardem leczenia depresji.

Nowsze dane dotyczą testosteronu w ogóle. Metaanaliza badań randomizowanych wykazała, że terapia testosteronem wiązała się z umiarkowanym zmniejszeniem objawów depresyjnych u mężczyzn, przede wszystkim u tych z obniżonym poziomem hormonu (Walther et al., 2019). Ekstrapolacja tych wyników na mesterolon i na osoby z prawidłowym testosteronem jest niedopuszczalna.

Ważny aspekt to tłumienie własnej osi hormonalnej. Każdy egzogenny androgen obniża LH i własny testosteron. Po zaprzestaniu przyjmowania może rozwinąć się okres hipogonadyzmu, z którym wiąże się obniżony nastrój, apatię, a u części osób — depresję kliniczną (Kanayama et al., 2008).

Zatem „poprawa nastroju” podczas przyjmowania może zamienić się w efekt przeciwny po odstawieniu. To wahadło jest jedną z przyczyn, dla których ludziom trudno bywa zaprzestać stosowania androgenów.

Agresja i impulsywność

Związek sterydów anabolicznych z agresją to jeden z najczęściej omawianych tematów. Randomizowane badanie kontrolowane Pope et al. (2000) z ponadfizjologicznymi dawkami testosteronu wykazało, że większość uczestników miała nieznaczne zmiany, ale u niewielkiej części rozwijały się wyraźne reakcje maniakalne lub agresywne. A zatem indywidualna wrażliwość bardzo się różni.

Przegląd systematyczny psychopatologii u sportowców stosujących sterydy anaboliczne opisuje związki z drażliwością, agresywnością, hipomanią, a także z depresją, lękiem i uzależnieniem (Piacentino et al., 2015). Większość danych ma charakter obserwacyjny, co utrudnia ocenę związku przyczynowego.

Co do samego mesterolonu kontrolowanych danych o agresji brak. Jego słabe działanie anaboliczne nie oznacza słabego działania na mózg: w kręgach sportowych opisywany jest jako lek o wyraźnym wpływie na „drive” i libido, choć są to obserwacje subiektywne.

Na ryzyko reakcji agresywnych wpływają też czynniki niehormonalne: cechy osobowości, spożywanie alkoholu, niedosypianie, stres. Połączenie kilku takich czynników z androgenami czyni sytuację mniej przewidywalną.

Sen

Sen i hormony płciowe są powiązane dwukierunkowo. Znaczna część dobowego wydzielania testosteronu zachodzi podczas snu, a niedobór snu obniża jego poziom. Jednocześnie egzogenne androgeny wpływają na strukturę snu i oddychanie.

Badanie z wysokimi dawkami testosteronu u starszych mężczyzn wykazało skrócenie czasu snu i pogorszenie parametrów oddychania podczas snu (Liu et al., 2003). Właśnie dlatego wytyczne kliniczne uznają nieleczony ciężki obturacyjny bezdech senny za przeciwwskazanie do terapii testosteronem (Bhasin et al., 2018).

Dla mesterolonu takich danych brak. Jednak wiele osób stosujących androgeny zgłasza bezsenność, niespokojny sen i wczesne wybudzenia, zwłaszcza przy wysokim ogólnym działaniu androgennym.

Niepokojące objawy i kiedy zwrócić się po pomoc

Zmiany stanu psychicznego łatwo niedocenić, bo człowiek często tłumaczy je zmęczeniem lub stresem. Bliscy nierzadko zauważają je wcześniej. Redakcja wyróżnia objawy, których nie warto ignorować:

• wybuchy gniewu, nieproporcjonalne do sytuacji, konflikty w domu i w pracy;
• długotrwałe obniżenie nastroju, utrata zainteresowania zwykłymi sprawami;
• bezsenność trwająca ponad kilka tygodni lub chrapanie z bezdechami;
• nadmierna pewność siebie, ryzykowne zachowania, zmniejszona potrzeba snu;
• natrętne niezadowolenie z własnego ciała, niemożność zaprzestania stosowania;
• myśli o samookaleczeniu — powód, by zwrócić się po pomoc natychmiast.

Lekarz rodzinny, endokrynolog lub psychiatra to właściwi specjaliści w takich kwestiach. Szczera rozmowa o stosowaniu preparatów hormonalnych pomaga postawić właściwą diagnozę i dobrać leczenie.

Samodzielne „korygowanie” nastroju innymi lekami, alkoholem czy środkami nasennymi tylko komplikuje obraz i może być niebezpieczne.

Wnioski redakcji

Mesterolon działa na mózg przez receptor androgenowy i nie tworzy estrogenów. Kiedyś badano go w depresji, ale przekonujących dowodów działania przeciwdepresyjnego brak.

Dla sterydów anabolicznych ogółem opisano drażliwość, reakcje agresywne u osób podatnych, zaburzenia snu i depresję po odstawieniu. Bezpośrednich danych dla mesterolonu niemal nie ma, więc „łagodność” leku w odniesieniu do psychiki to jedynie przypuszczenie.

Trwałe zmiany nastroju, zachowania czy snu wymagają zwrócenia się do specjalisty.

Radzimy przeczytać także nasze materiały o mesterolonie i nerkach, o odbudowie osi hormonalnej po sterydach anabolicznych oraz o uzależnieniu od sterydów anabolicznych.

Bibliografia

1. Pope HG Jr, Kouri EM, Hudson JI. Effects of supraphysiologic doses of testosterone on mood and aggression in normal men: a randomized controlled trial. Arch Gen Psychiatry. 2000;57(2):133–140.
2. Piacentino D, Kotzalidis GD, Del Casale A, et al. Anabolic-androgenic steroid use and psychopathology in athletes. A systematic review. Curr Neuropharmacol. 2015;13(1):101–121.
3. Walther A, Breidenstein J, Miller R. Association of testosterone treatment with alleviation of depressive symptoms in men: a systematic review and meta-analysis. JAMA Psychiatry. 2019;76(1):31–40.
4. Finkelstein JS, Lee H, Burnett-Bowie SA, et al. Gonadal steroids and body composition, strength, and sexual function in men. N Engl J Med. 2013;369(11):1011–1022.
5. Liu PY, Yee B, Wishart SM, et al. The short-term effects of high-dose testosterone on sleep, breathing, and function in older men. J Clin Endocrinol Metab. 2003;88(8):3605–3613.
6. Kanayama G, Hudson JI, Pope HG Jr. Long-term psychiatric and medical consequences of anabolic-androgenic steroid abuse: a looming public health concern? Drug Alcohol Depend. 2008;98(1–2):1–12.
7. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.